گفتارهای زیر بخشی از سمینار ناتمامی هستند که در فروردین سال ۱۳۸۸ در زمینه بررسی نظریه مارکسیستی بحران ارائه شدند. قسمت اول گفتارها در ۲۲ فروردین و قسمت دوم آن در ۲۹ فروردین ارائه شدند. ارائه این بحث پاسخی بود به بحران اقتصادی جهانی سالهای ۲۰۰۸-۲۰۰۹ که در واقع از سال ۲۰۰۷ با بحران مسکن در آمریکا آغاز شده و به یک بحران مالی جهانی تبدیل شده بود. این مقطعی بود که علاوه بر برشی که در کل تحول سرمایهداری ایجاد کرد، در نظریه و عمل ما نیز به تغییراتی تعیین کننده انجامید. از این مقطع به بعد بود که از یک سو نقد ما به لیبرالیسم هر چه بیشتر تعمیق شد و از سوی دیگر گرایش رو به تزاید به نظامیگری و ارتجاع سیاسی را، مستقل از این که فراکسیونهای چپ یا راست سرمایه در قدرت قرار داشته باشند، به عنوان گرایش اصلی سرمایهداری معاصر تشخیص دادیم.
سمینار مربوطه قرار بود در حداقل ۹ یا ۱۰ نشست به بررسی جوانب مختلف بحران سرمایهداری و نظریههای بحران بپردازد. اما مانند بسیاری از طرحهای دیگر، ارائه این بحث نیز همانند سایر فعالیتهای ما در رابطه با جنبش کارگری تنها مدت کوتاهی پس از برگزاری اولین جلسه، زیر بار سنگین بهمنی که با انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۸ و طغیان ارتجاعی جنبش سبز به راه افتاد مدفون شد. زمانی که برای پرداختن به مسائل پایهای نظری و وظایف روتین سازماندهی باید اختصاص داده میشد، اکنون باید صرف مقابله با تهاجم بیسابقه ایدئولوژیک یک بورژوازی لجام گسیخته با حمایت انبوه جهانی میگردید. تهاجمی که نخستین و بلاواسطه ترین تأثیر آن بر آرایش ما در این بود که تقریبا تمام شرکت کنندگان در سمینارهای بحرانی که آغاز کرده بودیم در کوتاهترین زمان ممکن یا در صفوف جنبش سبز ظاهر شدند و یا تحت تأثیر منکوب کننده آن عملاً بر همان بستر اجتماعی قرار گرفتند بی آن که لزوماً به طور رسمی به جنبش سبز پیوسته باشند. جنبشی که با قطعیت میتوان آن را یکی از دلایل زوال جوانههای سازماندهی نوین درون جنبش کارگری و انحطاط رو به تزاید درون چپ به طور کلی و در میان فعالین جنبش کارگری به طور اخص دانست.
امروز و پس از گذشت بیش از ۱۷ سال ار آن وقایع، اهمیت بازخوانی مباحثه پیرامون نظریه مارکسیستی بحران اگر از زمان وقوع آن بحران جهانی بیشتر نباشد، به هیچ وجه کمتر از آن نیست. فهم آنچه در جهان امروز میگذرد، فهم جنگهای خانمان برانداز امپریالیستی، فهم عروج فاشیسم معاصر در شکل صهیونیسم، فهم آشکار شدن سیر زوال هژمونی بلوک امپریالیستی غرب و سرانجام فهم وقایع خونین امروز خاورمیانه و ایران، بدون فهم روندهای پایهای درون سرمایهداری جهانی به طور کلی و فهم بحران اقتصادی سالهای ۲۰۰۸-۲۰۰۹ امکانپذیر نیست. کافی است فقط به این واقعیت اشاره کنیم که بریکس در همان سال شکل گرفت: یعنی در سال ۲۰۰۹. فهم بحران اقتصادی آن سال بسیار کلیدی است و نظریه مارکسیستی بحران نیز بهترین ابزار تئوریک دستیابی به این شناخت است.
گفتار حاضر تنها به شکل فایل صوتی در دسترس است. شکلی که با توجه به پیچیدگی نسبی موضوع مورد بحث کمک چندانی به فهم موضوع نمیکند. مضاف بر این که جدولها و فرمولهایی که در گفتار به آنها پرداخته شدهاند در فایلهایی جداگانه آمدهاند. این جدولها و فرمولها برای دنبال کردن بحث غیر قابل چشمپوشیاند و بدون آنها اساساً نمیتوان روال بحث را دنبال کرد. این نیز کار را برای شنونده دشوار میکند که همزمان باید تصاویر مورد نیاز را در مقابل داشته باشد. امیدوارم بتوانیم کل گفتار را همراه با نمودارها و فرمولها و جداول و احتمالاً برخی توضیحات اضافه به شکل ویدئو نیز منتشر کنیم.
اما از این گذشته، هنگام مرور دوباره گفتارها متوجه یک نکته دردناک دیگر نیز شدم. در جریان کل گفتارها من از واژگان و مفاهیم لازم برای فهم موضوع استفاده کردم بی آن که به توضیح خود آن واژگان یا مفاهیم بپردازم. در هنگام ارائه بحث این به هیچ وجه به ذهنم خطور نمیکرد که ممکن است شنوندگان گفتارها با این مفاهیم آشنا نباشند. یک دلیل این امر میتواند در رابطهای بوده باشد که من پس از چند سال کار روی موضوعات انکشاف سرمایه و بحران سرمایهداری با موضوع برقرار کرده و بسیاری چیزها در بحث برایم بدیهی به نظر میرسیدند. شاید بر این اساس بود که من لزومی به توضیح این مفاهیم نمیدیدم و بهسادگی از مفاهیمی مانند «بارتولید ساده سرمایه» و «انباشت سرمایه» یا «سرمایه ثابت» و «سرمایه استوار» و «بخش ۱ تولید» و «بخش ۲ تولید» استفاده میکردم. اما تردید ندارم که یک دلیل دیگر و شاید مهم تر که باعث میشد نیازی به توضیح این مفاهیم احساس نکنم در فضای حاکم بر مباحثات سیاسی و نظری آن زمان بود. بدون تردید اگر امروز میخواستم این بحث را ارائه دهم در جریان بحث در مورد هرکدام از این مفاهیم نیز توضیحاتی همراه میکردم. واقعیت این است که سطح و بهویژه عمق دانش سیاسی علیرغم گستردگی شبکه های اجتماعی و حجم غیر قابل مقایسه داده ها نسبت به ۱۷ سال قبل نزول کرده است. بهویژه در زمینه اقتصاد سیاسی این نزول فاحش و حتی فاجعهآمیز است. اقتصاد سیاسی سرمایهداری در جهان پادکستی عملاً به اقتصاد کریدورها و نفت و بازارهای مالی و افسانه سرایی در باب هوش مصنوعی تنزل کرده است. در زمان ارائه بحث،آشکارا پیشفرض من این بود که شنونده نیازی به شنیدن توضیحاتی در زمینه این مفاهیم پایهای ندارد. امروز متأسفانه نمیتوانم از چنین پیشفرضی حرکت کنم.
در رابطه با اتمام این پروژه نیز لازم به توضیح است که به احتمال زیاد قادر نخواهم بود طرح ناتمام بحث را ادامه دهم. حجم چالشهای پیش رو چنین امکانی را بسیار دشوار میکند. اما با بازنشر مباحث امیدوارم که رفقایی جوانتر با نشاط و طراوت تئوریک و پشتکار کمونیستی این کار ناتمام را به فرجام برسانند.
بهمن شفیق
۲۴ شهریور ۱۴۰۵
۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶
نشست اول - قسمت اول
نشست اول - قسمت دوم
نشست اول - قسمت سوم
نشست دوم - قسمت اول
نشست دوم - قسمت دوم
نشست دوم - قسمت سوم